Տեսություն

Աշխարհի քաղաքական քարտեզի ձևավորման  նորագույն փուլը
Այս բաժնում կուսումնասիրենք աշխարհի քաղաքական քարտեզի ձևավորման նորագույն փուլը, \(20\)-րդ և \(21\)-րդ  դարերում տեղի ունեցած կարևորագույն աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները:
  
Չորրորդ կամ նորագույն փուլը  համապատասխանում է \(20\)-րդ դարի աշխարհամարտերից մինչև «սառը պատերազմի» ավարտ ընկած ժամանակահատվածը,  երբ ստեղծվեցին հակադիր քաղաքական և տնտեսական կոալիցիաներ, որոնք էլ «ձևափոխեցին» աշխարհի քաղաքական քարտեզը:

Առաջին աշխարհամարտի հետևանքով (\(1914-18\) թթ.) քարտեզի վրայից անհետացան Ավստրո-Հունգարական, Գերմանական և Օսմանյան կայսրությունները, ստեղծվեցին նոր պետություններ (Գերմանիա, Լեհաստան, Չեխոսլովակիա, Հունգարիա, Հարավսլավիա, Սիրիա, Իրաք, Լիբանան և այլն): Ռուսական կայսրության փլուզման և հետագայում անկախություն ստացած մի շարք պետությունների միավորման հետևանքով առաջացավ ԽՍՀՄ-ը (Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միությունը) և առաջացավ պետության նոր՝ սոցիալիստական կարգ:
 
Կարևոր է հիշել, որ 1918 թ.-ին ավելի քան 700 -ամյա ընդմիջումից հետո հռչակվեց Հայաստանի առաջին հանրապետության անկախությունը:
 
Երկրորդ աշխարհամարտի արդյունքում հզորացավ ԽՍՀՄ-ը, Գերմանիան և Ճապոնիան զրկվեցին իրենց զավթած տարածքներից: Գերհզոր պետություն դարձավ ԱՄՆ-ը, որի տարածքում զգալի ռազմական գործողություններ չէին եղել՝ ի տարբերություն ավերակների վերածված Եվրոպայի:
  
Նկարում ներկայացված են նախկին ԽՍՀՄ անդամ պետությունները: ԽՍՀՄ-ը ձևավորվել էր 20-րդ դարի սկզբին և փլուզվել է 20-րդ դարի ավարտին՝ միավորելով 15 պետություններ, ներառյալ ՀԽՍՀ (Խորհրդային Հայաստանը):
 
ԽՍՀՄ.jpg

Սոցիալիստական երկրները միավորվեցին «Տնտեսական Փոխօգնության Խորհուրդ» կոչվող կազմակերպության մեջ, իսկ կապիտալիստական երկրները կազմեցին ռազմատնտեսական կոալիցիա (ՆԱՏՕ՝ Հյուսիսատլանտյան դաշինք), որոնք հակադիր ուժեր էին:
Բրիտանական կայսրությունը կորցրեց իր գաղութների զգալի մասը: Փլուզվեց գաղութային համակարգը: Միայն Աֆրիկայում \(1960\)թ.-ին անկախացան \(17\) երկրներ: Այդ տարին ՄԱԿ-ը հռչակեց «Աֆրիկայի տարի»: Քսաներորդ դարի երկրորդ կեսին սոցիալիստական և կապիտալիստական ճամբարների (որոնք գլխավորում էին ԽՍՀՄ և ԱՄՆ) միջև սկսվեց «սառը պատերազմը», որին բնորոշ էին սպառազինությունների մրցավազքը, առճակատումները, երրորդ աշխարհամարտի վտանգը: Այս ժամանակաշրջանը հայտնի է որպես «սառը պատերազմ», քանի որ ստեղծված իրադրությանը հատուկ էր «ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն» վիճակը, այսինքն՝ հակամարտ կողմերը մրցակցում էին միմյանց հետ, պատրաստվում ռազմական գործողությունների, հանդես գալիս վարկաբեկող և սպառնալից հայտարարություններով (տեղեկատվական պատերազմ), սակայն լայնածավալ և բացահայտ ռազմական գործություններ չէին կազմակերպվում: Ուշադրություն դարձնենք այն հանգամանքին, որ «սառը պատերազմի» ընթացքում վերելք ապրեցին արդյունաբերության այնպիսի ճյուղեր, ինչպիսիք են մեքենաշինությունը, ռազմական արդյունաբերությունը, քիմիական արդյունաբերությունը և այլն՝ հանգեցնելով ռազմատեխնիկական հեղափոխության:
 
Այս փուլում են դրվել նաև Եվրամիության ձևավորման հիմքերը:
Հինգերորդ փուլը կամ արդի փուլը ներառում է  ԽՍՀՄ-ի փլուզումը, դրա հետևանքները՝ սկսած \(1980\)-ական թթ.ից մինչև այժմ:
 
Նկարում պատկերված է «Բեռլինյան պատը», որը քանդվեց 1989 թ. նոյեմբերի 9 -ին, ինչն ազդարարեց սառը պատերազմի ավարտը և սոցիալիստական ճամբարի պարտությունը:
 
Берлинская-стена-10-800x530.jpg timthumb.jpg
 
Берлинская-стена-падение-800x600.jpg I-46-VOKRUG-stena-f14_640.jpg
 
Ի վիճակի չլինելով հաղթահարել ներքին և արտաքին քաղաքականության մեջ առկա հիմնախնդիրները՝ ԽՍՀՄ-ը փլուզվեց, և նրա անդամ պետությունները հռչակեցին իրենց անկախությունը. առաջինը ԼՂԻՄ-ը (հետագայում՝ ԼՂՀ) ինքնահռչակվեց, սակայն մինչև այսօր միջազգային ճանաչում չի ստացել:
 
Նկարում պատկերված է ՀՀ անկախության հանրաքվեի քվեաթերթիկներից մեկը:
 
545450_350115425082001_2090778589_n.jpg
 
Լեռնային Ղարաբաղի մարզային խորհրդի 1991 թ. սեպտեմբերի 2 -ի նստաշրջանին մասնակցում էին նաև Շահումյանի շրջանից ընտրված պատգամավորներ: Երկու տարածքային կազմավորումները հայտարարեցին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ստեղծումը: Համաձայն ԽՍՀՄ (03.04.1990) «ԽՍՀՄ կազմից միութենական հանրապետության դուրս գալու կարգի մասին» օրենքի, երբ Արդբեջանը հայտարարեց իրեն անկախ, ապա անկախ հայտարարեցին իրենց նաև ԼՂԻՄ-ը և Շահումյանի շրջանը: Դա իրենց թույլ էր տալիս միութենական օրենսդրությունը:
 
!Declaracia.jpg
 
Սկսեց քայքայվել աշխարհի սոցիալիստական երկրների համակարգը, որի «կորիզը» ԽՍՀՄ-ն էր:
Չեխոսլովակիան բաժանվեց երկու մասի՝ Չեխիայի և Սլովակիայի: Հարավսլավիան տրոհվեց, և անկախացան Հորվաթիան, Բոսնիան և Հերցեգովինան, Մակեդոնիան, Սլովենիան, Սերբիան, Չեռնոգորիան (Մոնտենեգրո), հետագայում՝ Կոսովոն:
 
Ուշադրություն
Լուծարվեցին սոցիալիստական երկրների տնտեսական և քաղաքական խմբավորումները:
Լեհաստանը, Չեխիան, Հունգարինան և այլ նախկին սոցիալիստական պետություններ մտան ՆԱՏՕ-ի կազմ: ԽՍՀՄ-ի անդամ պետությունները բացառությամբ մերձբալթյան երկրների (Էստոնիա, Լատվիա, Լիտվա ) միավորվեցին ԱՊՀ (Անկախ Պետությունների Համագործակցություն) կազմում, որը հետագայում Ռուսաստանի հետ անհաղթահարելի կոնֆլիկտների պատճառով լքեցին Վրաստանը և Ուկրաինան:
 
Եվրոպայի քաղաքական քարտեզը զգալի փոփոխություններ կրեց Հարավսլավիայի տրոհումից հետո: Ի հայտ եկան նոր պետություններ, որոնց միջև ծագեցին տարածքային վեճեր հիմնականում կրոնական հողի վրա՝ վերածվելով արյունահեղ պատերազմների (հիշենք Կոսովոյի օրինակը): 
 
111.jpg

Ժամանակակից աշխարհում կան \(231\) մեծ ու փոքր պետություններ, որոնցից \(216\)-ը ինքնիշխան են, իսկ \(15\)-ն ունեն կիսանկախ կամ կախյալ (գաղութային) կարգավիճակ:
Երբ պետությունների անկախությունը ճանաչում են այլ պետությունների կառավարությունները (միջազգային հանրությունը), ապա այդ պետությունները համարվում են ինքնիշխան («դե յուրե» կամ իրավականորեն): Մյուս դեպքում, երբ պետությունների անկախ լինելը չի ընդունվում միջազգային հանրության կողմից, այդ պետությունները համարվում են փաստացի («դե ֆակտո») անկախ պետություններ, սակայն նրանց հետ դիվանագիտական հարաբերություններ չեն հաստատվում: Այսպիսի կարգավիճակ ունի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը: Սակայն ժամանակի ընթացքում այդպիսի պետությունները ևս ստանում են միջազգային ճանաչում: Օր.՝ Արևելյան Թիմորը (Թիմոր Լեշթի) անկախացավ \(2002\)թ.-ին, Հարավային Սուդանը՝ \(2011\)թ.-ին:
 
Աշխարհի քաղաքական քարտեզը ( 21-րդ դարի 1-ին տասնամյակ)
 
evrasia.jpg
 
Նկարում պատկերված են ՀՀ և ԼՂՀ-ի վարչական միավորները: Հիշենք, որ օգտվելով ԽՍՀՄ-ի Սահմանադրությունից, ԼՂՀ հռչակել է իր անկախությունը 1991 թ.-ի սեպտեմբերի 2-ին, իսկ ՀՀ-ն՝ նույն թվականի սեպտեմբերի 21 -ին: ՀՀ-ն ճանաչված է միջազգային հանրության կողմից, ԼՂՀ-ն՝ դեռևս ոչ:
 
Screenshot_3.png

Այսպիսով՝ աշխարհի ժամանակակից քաղաքական քարտեզն անցել է պատմական երկարատև զարգացման ուղի և այն շարունակում է արտացոլել քաղաքական գործընթացները՝ կրելով մեծ փոփոխություններ նաև մեր օրերում: Աշխարհում ինքնիշխան պետությունների ձևավորման գործընթացն այժմ էլ շարունակվում է: 
 
Աղբյուրները
Գ. Ավագյան, Ռ. Մարգարյան, Աշխարհագրություն \(7\), Երևան, «Արևիկ»,\(1999\)
Ռ. Մարգարյան, Մ. Մանասյան, Գ. Հովհաննիսյան, Ա. Հովսեփյան, Աշխարհագրություն \(7\), Երևան, «Մանմար»,2013
https://www.youtube.com/watch?v=juLrpbL2ffU
http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=966
http://www.encyclopedia.am