Տեսություն

Մարմնի դադարի և շարժման հարաբերականությունը: Տեղափոխությունների և արագությունների գումարումը: Հարաբերական արագություն
Մարմնի դիրքը տարածության մեջ որոշակի է, միայն որոշակի հաշվարկման համակարգի նկատմամբ:
Միևնույն մարմնի դիրքը տարբեր հաշվարկման համակարգերի նկատմամբ արտահայտվում է տարբեր կոորդինատներով:
Օրինակ
Ավտոմեքենայի դիրքը կարելի է որոշել` նշելով, որ այն գտնվում է տնից \(200\) մ դեպի արևելք կամ կամրջից \(300\) մ դեպի հյուսիս-արևելք:
thumb-1920-695028.jpg
 
Սա նշանակում է, որ.
Մարմնի դիրքը հարաբերական է, այսինքն՝ կախված է այն բանից, թե որ համակարգի նկատմամբ է այն որոշվում:
Հարաբերական են նաև մարմնի դադարը և շարժումը:
Մի հաշվարկման համակարգում շարժվող մարմինը կարող է գտնվել դադարի վիճակում մի այլ համակարգի նկատմամբ և հակառակը:
Օրինակ
Երկրի նկատմամբ անշարժ կանգնած շենքերն ու շինությունները Երկրի հետ միասին պտտվում են Արեգակի շուրջը, ճամփեզրին կանգնած դիտորդի մոտով սլացող ավտոմեքենայի վարորդը գտնվում է դադարի վիճակում նույն ավտոմեքենայում նստած ուղևորի նկատմամբ և այլն:
 
Հարաբերական են շարժումը բնութագրող այնպիսի կինեմատիկական մեծություններ, ինչպիսիք են` տեղափոխությունը, անցած ճանապարհը, հետագիծը, արագությունը, արագացումը և այլն:
 
Դիտարկենք միևնույն մարմնի շարժումը միմյանց նկատմամբ ուղղագիծ հավասարաչափ շարժվող տարբեր հաշվարկման համակարգերում: Համարենք, որ նրանցից մեկը, օրինակ՝ \(OXYZ\) համակարգն անշարժ է, իսկ երկրորդը՝ \(O'X'Y'Z'\)-ը, առաջինի նկատմամբ շարժվում է ուղղագիծ հավասարաչափ: Պարզության համար ենթադրենք ժամանակի \(t=0\) պահին \(M\) մարմնի դիրքը և շարժվող համակարգի սկզբնակետը գտնվել են նույն կետում:
 
\(t\) ժամանակում անշարժ համակարգի նկատմամբ մարմնի կատարած S, շարժական համակարգի կատարած S1 և շարժվող համակարգի նկատմամբ մարմնի կատարած S2 տեղափոխությունները պատկերված են նկարում:
 
1-45.png
                                                                           Նկար 1
  
Վեկտորների գումարման եռանկյան կանոնից հետևում է, որ S=S1+S2 \((1)\)
 
Այսինքն. 
Մարմնի կատարած տեղափոխությունն անշարժ համակարգի նկատմամբ հավասար է շարժվող համակարգի նկատմամբ նրա կատարած տեղափոխության և անշարժ համակարգի նկատմամբ շարժվող համակարգի կատարած տեղափոխության վեկտորական (երկրաչափական) գումարին:
\((1)\) հավասարությունը կրում է տեղափոխությունների գումարման բանաձև անվանումը:           
Տեղափոխություննների գումարման բանաձևի աջ և ձախ մասերը բաժանելով \(t\)-ի վրա կստանանք. 
 
St=S1t+S2t \((2)\)
 
Բայց S/t հարաբերությունը մարմնի V արագությունն է անշարժ համակարգի նկատմամբ, S1/t հարաբերությունը՝ շարժական համակարգի V1 արագությունն է անշարժի նկատմամբ, իսկ S2/t հարաբերությունը՝ մարմնի V2 արագությունն է շարժվող համակարգի նկատմամբ: Ուստի՝ 
 
V=V1+V2 \((3)\)
\( \) 
\( \)Ստացված արտահայտությունը կոչվում է արագությունների գումարման բանաձև:
Մարմնի արագությունը անշարժ համակարգի նկատմամբ հավասար է շարժվող համակարգի նկատմամբ մարմնի արագության և անշարժ համակարգի նկատմամբ շարժվող համակարգի արագության վեկտորական գումարին:
\((3)\) բանաձևից հետևում է, որ եթե մարմինը շարժվող համակարգի նկատմամբ գտնվում է դադարի վիճակում V2=0, ապա անշարժ համակարգի նկատմամբ այն շարժվում է` V=V1 արագությամբ, իսկ եթե դադարի վիճակում է գտնվում անշարժ համակարգի նկատմամբ V=0, ապա շարժվող համակարգի նկատմամբ այն շարժվում է V2=V1 արագությամբ:
 
Այսպիսով, մարմնի արագությունը և տեղափոխությունը, ուստի նաև հետագիծը կարող են տարբեր լինել տարբեր հաշվարկման համակարգերում: Հենց սա էլ շարժման և դադարի հարաբերականությունն է:
 
\((3)\) բանաձևը հնարավորություն է տալիս որոշել մարմնի արագությունն անշարժ համակարգի նկատմամբ, երբ հայտնի են նրա արագությունը հայտնի արագությամբ շարժվող համակարգի նկատմամբ:
 
Գործնականում երբեմն հարկ է լինում ուսումնասիրել մի մարմնի շարժումը մյուսի նկատմամբ, երբ հայտնի են նրանց արագությունները միևնույն հաշվարկման համակարգի նկատմամբ:
 
Օրինակ, մի ավտոմեքենայի արագությունը մյուսի նկատմամբ, երբ հայտնի են նրանց արագությունները Երկրի նկատմամբ: 
Մի մարմնի արագությունը մյուսի նկատմամբ կոչվում է հարաբերական արագություն:
Օգտվելով արագությունների գումարման կանոնից՝ կարելի է ստանալ.
Երկու մարմինների հարաբերական արագությունը հավասար է նրանց արագությունների վեկտորական տարբերությանը:
Օրինակ, առաջին մարմնի արագությունը երկրորդի նկատմամբ հավասար է՝ V12=V1V2, իսկ  երկրորդ մարմնի արագությունը առաջինի նկատմամբ՝ V21=V2V1
 
Ստացված բանաձևերից երևում է, որ միևնույն արագությամբ շարժվող մարմինների հարաբերական արագությունը հավասար է զրոյի: 
Օրինակ
ճախրաթռիչք կատարող ինքնաթիռների հարաբերական արագությունը զրո է:
Աղբյուրները
Ֆիզիկա 10; Է. Ղազարյան, Ա. Կիրակոսյան, Գ. Մելիքյան, Ա. Մամյան, Ս. Մաիլյան; Երևան 2017 թ., էջ 39-43
http://www.southmotorsmiami.com/images/bmw/models/gallery/2016x1/4.jpg
https://www.youtube.com/watch?v=hsz9jVKdANE