ՀԱՐՍՏԱՑՐՈՒ ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻԴ ՊԱՇԱՐԸ
Ակտիվացրու «Իմ+»-ը գերազանց գնահատականներ ստանալու համար
Ստեղծեք Ձեր ուսումնական ծրագիրը «ԻմԴպրոց» կայքում
Ստացեք հաշվետվություն Ձեր ուսումնական ծրագիր արդյունավետության վերաբերյալ
Օգտագործեք Ձեր առաջադրանքները ստուգողական աշխատանքներում

Տեսություն

Բնական համակեցություններ
Ինչպես արդեն նկատեցինք, բնության մեջ կենդանի օրգանիզմները գոյություն ունեն միմյանց հետ սերտ կապերի մեջ: Գոյության նույն բնակավայրում ապրող օրգանիզմները ստեղծում են կայուն խմբավորումներ, որոնք կոչվում են համակեցություններ:
 
Համակեցությունը կազմող օրգանիզմները հարմարված են համատեղ կյանքի որոշակի պայմանների: Բացի այդ նրանք անընդհատ փոխազդում են շրջակա միջավայրի և միմյանց հետ:
 
Համակեցությունները լինում են.
 
  • Բնական - բնության կողմից հավասարակշռված համակեցություններ:
  • Արհեստական - մարդու կողմից կառավարվող համակեցություններ` այգի, դաշտ, ֆերմա, ջերմոց, ձկնաբուծարան և այլն:
 
Բնական համակեցություններ են` անտառը, լիճը, ճահիճը, մարգագետինը, անապատը, գետը և այլն:
 
Hopetoun_falls.jpg
 
Համակեցությունը կազմող կենդանի օրգանիզմների և շրջակա առանձնահատուկ միջավայրի միջև անդադար կատարվում է նյութերի և էներգիայի փոխանակում: Արդյունքում ստեղծվում է միասնական, փոխկապակցված, բարդ համակարգ: Այդ համակարգը անվանվում է կենսացենոզ: Այդ անվանումը առաջարկել է \(19\)-րդ դարում գերմանացի ջրակենսաբան Կառլ Մեբիուսը:
Էկոլոգիական համակարգը և կենսացենոզը` որպես կանոն նույնն են:
Դրանք երկուսն էլ դիտարկում են օրգանիզմի և միջավայրի անբաժան կապերը:
 
4173678-super-galaxy.jpg
  
Յուրաքանչյուր էկոլոգիական համակարգ կամ կենսացենոզ կազմված է երեք տեսակի օրգանիզմներից.
 
1. արտադրողներ
2. սպառողներ
3. քայքայողներ
  
Արտադրողներ: Կանաչ բույսերի կողմից սինթեզվող օրգանական նյութերը սննդային շղթայի հիմքն են: Առանց ֆոտոսինթեզի քայքայվում են բոլոր տեսակի համակեցությունները:
  
Սպառողներ: Խոտակեր, կենդանակեր, ամենակեր օրգանիզմները՝ որպես հետերոտրոֆներ յուրացնում են առկա օրգանական նյութը: Նրանց քանակությունը կառավարվում է ավտոտրոֆների արտադրանքի չափերով:
Սպառողների վերջին օղակը ներկայացնում են գիշատիչ համարվող կենդանիները:
Դրանք են՝

Ըստ դասակարգման՝ գիշատիչ թռչունները, օրինակ՝
արծիվը, բազեն, բուն, բվեճը և այլն:
Ըստ դասակարգման՝ գիշատիչ կաթնասունները՝
առյուծը, վագրը, գայլը, աղվեսը:
Գիշատչային վարք դրսևորող մնացյալ կենդանի օրգանիզմների շատ ներկայացուցիչներ ևս, չնայած նրան, որ չեն դիտարկվում որպես գիշատիչներ՝ կարող են դրսորել գիշատչային փոխհարաբերություններ, քանի որ ընտրում են զոհ և կատարում են որս: Օրինակ՝ սարդը, օձը, կոկորդիլոսը և այլն:  
 
Քայքայողներ: Բազմաթիվ բակտերիաները, սնկերը, որդերը, գիշակերները, գերեզմանափոր բզեզները և այլ օրգանիզմներ սնվում են մահացած օրգանիզմների մնացորդներով: Նրանց սննդառության արդյունքում օրգանական մնացորդները քայքայվում են և կրկին վերածվում անօրգանական նյութերի: Արդյունքում այդ անօրգանական նյութերը կրկին կարող են օգտագործվել բույսերի կողմից:
 
img-_lX4ii.jpg
Արտադրողների, սպառողների և քայքայողների շնորհիվ կատարվում է նյութերի շրջապտույտ:
Նյութերի շրջապտույտը կարևոր է համակեցության և նրա կայուն գոյության համար:
 
Ուշադրություն
Մարդն իր գործունեությամբ ազդում է բնական համակեցությունների վրա:
Մարդը փոփոխում է բնական համակեցությունը և ստեղծում է արհեստական համակեցություններ: Արդյունքում խախտվում է կենսացենոզների հավասարակշռությունը և մի համակեցությունը փոխարինվում է մեկ ուրիշով: Օրինակ` ճահճացումը, անապատացումը:
  
Բնական համակեցությունների կայունության պահպանության նպատակով ստեղծվում են արգելոցներ, արգելավայրեր, ազգային պարկեր: Հայաստանում նշանավոր են Խոսրովի անտառ, Շիկահողի և Էրեբունու արգելոցները, Արագածի ալպիական և Գետիկի արգելավայրերը, Սևան և Դիլիջան ազգային պարկերը: Հայաստանի բնության հուշարձաններից են` Շաքիի ջրվեժը, Խնձորեսկի ժայռաբուրգերը և այլն: 
 
dilijan.jpg
 
Բնական ռեսուրսներին տիրանալու համար մարդը կատարում է անտառահատումներ, խոպան հողերի յուրացում, ամբարտակների կառուցում և այլն:
Այդ ամենը զգալի վնաս է հասցնում բնական համակեցություններին։
 
Շրջակա միջավայրի աղտոտման հետևանքով էկոլոգիական համակարգերը վնասվում են նաև թունաքիմիկատներով, կեղտաջրերով, արդյունաբերական թափոններով: 
 
Բնական պաշարների խելամիտ օգտագործումը հետապնդում է երկու նպատակ.
 
1. Պահպանել բնությունը, կենսոլորտը՝ իր տեսակային ողջ բազմազանությամբ:
2. Ապահովել օգտակար բույսերի բերքատվության աճն ու կենդանիների մեծ թվաքանակը։
Աղբյուրները
Բնագիտություն -6: Հանրակրթական դպրոցի 6-րդ դասարանի դասագիրք / Է. Ղազարյան, Ա. Թռչունյան, Գ. Մելիքյան, Հ.Խաչատրյան.–Եր.: Աստղիկ գրատուն, 2013թ., էջ 142-144
Բնագիտություն- 6: Հանրակրթական դպրոցի 6-րդ դասարանի դասագիրք/ Գ. Պետրոսյան, Լ. Գրիգորյան , Ա.Կարապետյան,Գ.Ալեքսանյան, Երևան -2013, ԶԱՆԳԱԿ  հրատարակչություն, էջ 143-145
https://i0.wp.com/www.motto.net.ua/old_site//img/3d/1264892461_DDEAEEF1E8F1F2E5ECE0203031.jpg
https://www.fondosypantallas.com/wp-content/uploads/2012/10/w092.jpg
https://fs1.ppt4web.ru/images/5418/70161/310/img12.jpg
http://n1travel.am/images/content/dilijan.jpg