ՀԱՐՍՏԱՑՐՈՒ ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻԴ ՊԱՇԱՐԸ
Ակտիվացրու «Իմ+»-ը գերազանց գնահատականներ ստանալու համար
Ստեղծեք Ձեր ուսումնական ծրագիրը «ԻմԴպրոց» կայքում
Ստացեք հաշվետվություն Ձեր ուսումնական ծրագիր արդյունավետության վերաբերյալ
Օգտագործեք Ձեր առաջադրանքները ստուգողական աշխատանքներում

Տեսություն

Գետային ցանցի խտության որոշում
Որևէ տարածքի բոլոր գետերի ամբողջությունը կոչվում է գետային ցանց:
Քանի որ գետերից յուրաքանչյուրն ունի որոշակի երկարություն, ապա այդ երկարությունների գումարը ցույց կտա գետային ցանցի ընդհանուր երկարությունը:
Գետային ցանցի խտությունը գետերի ընդհանուր երկարության հարաբերությունն է տարածքի մակերեսին:
Այն չափում են կմ/կմ² ցուցանիշով:
Գետի անկման և թեքության որոշում
Հայտնի է, որ գետերը հոսում են ծանրության ուժի ազդեցությամբ բարձր վայրերից դեպի ցածր վայրեր: Հետևաբար, նրանք կատարում են անկում: Որքան մեծ է գետի չափվող հատվածի սկզբնակետի և վերջնակետի բացարձակ բարձրությունների տարբերությունը, այնքան մեծ է գետի անկումը: Քանի որ ամբողջական գետի համար սկզբնակետը ակունքն է, իսկ վերջնակետը՝ գետաբերանը, ապա գետի անկման որոշման համար պետք է իմանալ, թե ինչ բարձրությունից է սկիզբ առնում գետը և որ բարձրության վրա է թափվում մեկ այլ ջրային ավազանի մեջ կամ վերջանում գետը:
Գետի անկումը գետի ակունքի բացարձակ բարձրության և գետաբերանի բացարձակ բարձրության տարբերությունն է:
Գետի անկումն իմանալով` կարելի է պատկերացում կազմել նրա բնույթի մասին. լեռնային է այն, թե՞ հարթավայրային, ի՞նչն ունի տնտեսական մեծ կարևորություն: Սակայն էլ ավելի կարևոր ցուցանիշ է դառնում գետի թեքությունը:
Գետի թեքությունը անկման հարաբերությունն է երկարությանը:
Տվյալ ցուցանիշը ցույց է տալիս միավոր տարածության վրա (\(1\) կմ) ինչքան անկում է կատարում գետը: Այն թույլ է տալիս գնահատել ոչ միայն ռելիեֆի առանձնահատկությունները գետավազանի հատվածում, այլև կատարել տնտեսական հաշվարկներ կապված գետի էներգետիկ պոտենցիալի, էռոզիոն գործընթացների և այլնի հետ: Որքան մեծ է թեքությունը, այնքան գետի էներգետիկ պոտենցիալը կարող է մեծ լինել (կարևոր է նաև տեղափոխվող ջրի ծավալը և դրա սեզոնային փոփոխությունները):
Գետի ծախսի որոշումը
Գետի հունով մշտապես հոսում է որոշակի քանակի ջուր (հակառակ դեպքում այն գետ չի կոչվի): Հաճախ գետի տնտեսական ադրյունավետության և օգտագործման ռազմավարության մշակման համար անհրաժեշտ է լինում գնահատել, թե որքան է տարբեր հատվածներում հոսող ջրի ծավալը միավոր ժամանակահատվածում: Այդ նպատակով ներմուծվել է գետի ծախս հասկացությունը՝ \(Q\):
Գետի ծախսը մեկ վայրկյանում կենդանի կտրվածքով անցնող ջրի քանակն է:
 
Այն որոշելու համար անհրաժեշտ է իմանալ ինչպես գետի կենդանի կտրվածքի մակերեսը՝ \(S\), այնպես էլ գետի հոսքի արագությունը՝ \(V\) և բազմապատկել այդ երկու ցուցանիշը իրար. \(Q=S*V\)
 
Գետի կենդանի (լայնական) կտրվածքը մի ափից մյուսը, հոսքի ուղղությանը ուղղահայաց արված կտրվածքն է:
 
Masrik storin.png 
  
Մասրիկ գետի ստորին հոսանքի հատվածի կենդանի կտրվածքը (չափումները՝ Վ.Լ . Ասատրյանի)
 
Ընդունված է գետի կենդանի կտրվածքը որոշելու համար օգտագործել ուղղանկյան մակերեսի որոշման բանաձևը՝ երկարություն*բարձրություն, որը գետի համար ձևափոխվում է որպես միջին խորություն*լայնություն: Երբեմն գետի կենդանի կտրվածքը կարող է ավելի նման լինել եռանկյան: Այդ դեպքում նրա մակերեսը կարելի է որոշել \(1/2\)*միջին խորություն*լայնություն բանաձևով, սակայն, եթե այդ առանձնահատկության մասին հիշատակում խնդրի պայմանում չկա, կիրառվում է ուղղանկյան մակերեսի որոշման բանաձևը:
 
Sotq verin.png
 
Սոթք գետի վերին հոսանքի հատվածի կենդանի կտրվածքը (չափումները՝ Վ. Լ. Ասատրյանի)
Աղբյուրները
Հ.Գաբրիելյան, Վ. Պողոսյան. Աշխարհագրություն: Երկրագունդը և նրա աշխարհագրական թաղանթը: Դասագիրք 5-րդ դասարանի համար: Լույս հրատարակչություն, Երևան 2000