ՀԱՐՍՏԱՑՐՈՒ ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻԴ ՊԱՇԱՐԸ
Ակտիվացրու «Իմ+»-ը գերազանց գնահատականներ ստանալու համար
Ստեղծեք Ձեր ուսումնական ծրագիրը «ԻմԴպրոց» կայքում
Ստացեք հաշվետվություն Ձեր ուսումնական ծրագիր արդյունավետության վերաբերյալ
Օգտագործեք Ձեր առաջադրանքները ստուգողական աշխատանքներում

Տեսություն

Մեխանիզմի օգտակար գործողության գործակից (ՕԳԳ)
Օգտակար աշխատանք
Այս կամ այն մեխանիզմը կամ մեքենան մարդիկ օգտագործում են որոշակի աշխատանք կատարելու նպատակով:
Օրինակ, վերելակն օգտագործում են շենքի տարբեր հարկեր բարձրանալու և իջնելու նպատակով: \(m\) զանգվածով մարդուն \(h\) բարձրության բարձրացնելու համար նվազագույնը պետք է կատարել \(Aօգ = mgh\) աշխատանք, որը ծախսվում է նրա վրա ազդող \(mg\) ծանրության ուժը հաղթահարելու համար: Այդ աշխատանքը կատարում է վերելակի շարժիչը:
Այն աշխատանքը, որի կատարման համար ստեղծված է մեխանիզմը կամ մեքենան, կոչվում է օգտակար աշխատանք (\(A\)օգ):
  
Ծախսված աշխատանք
  
Ուշադրություն
Եթե բեռը բարձրացնելու համար որևէ մեխանիզմ ենք օգտագործում, ապա բեռի ծանրության ուժից բացի, միշտ էլ հարկ է լինում հաղթահարել նաև մեխանիզմի մասերի ծանրության ուժը, ինչպես նաև այդ մեխանիզմում գործող շփման ուժը։
Օրինակ՝ շարժական ճախարակ օգտագործելիս հարկադրված ենք լինում լրացուցիչ աշխատանք կատարել.

ա) որպեսզի բարձրացնենք ճախարակը և ճոպանը

բ) որպեսզի հաղթահարենք շփման ուժը ճախարակի առանցքում
Մեխանիզմի օգտագործմամբ նպատակին հասնելու համար կատարված ամբողջ աշխատանքը կոչվում է լրիվ աշխատանք (\(A\)լր):
Ուշադրություն
Լրիվ աշխատանքը հավասար է օգտակար և լրացուցիչ աշխատանքների գումարին, ուստի օգտակար աշխատանքը միշտ փոքր է ծախսվածից.
\(Aօգ < Aլր\)
Օգտակար աշխատանքը միշտ լրիվ աշխատանքի որոշ մասն է, որը մարդը կատարում է մեխանիզմների միջոցով։
  
Օգտակար գործողության գործակից
Այն ֆիզիկական մեծությունը, որը ցույց է տալիս, թե օգտակար աշխատանքը ծախսված աշխատանքի որ մասն է կազմում, կոչվում է մեխանիզմի օգտակար գործողության գործակից (կրճատ՝ ՕԳԳ)։
Մեխանիզմի ՕԳԳ-ն գտնելու համար օգտակար աշխատանքը պետք է բաժանել այն աշխատանքին, որը ծախսվել է տվյալ տեխնիկական սարքն օգտագործելու ժամանակ.

\( ՕԳԳ = (Aօգ )/Aլր  \)
Օգտակար գործողության գործակիցը հաճախ արտահայտում են տոկոսներով և նշանակում հունական \(η\) (կարդացվում է էտա) տառով.

\(η = (Aօգ )/Aլր   · 100%\)
Ուշադրություն
Քանի որ \(A\) օգ-ը միշտ փոքր է \(A\) լր-ից, ապա \(ՕԳԳ\)-ն միշտ փոքր է \(1\)-ից (կամ \(100\) %-ից)։
ՕԳԳ-ն բնութագրում է մեխանիզմի աշխատանքի արդյունավետությունը:
Պարզ մեխանիզմների օգտագործմամբ աշխատանքի մեջ շահում ստանալ հնարավոր չէ։ Ավելին, կորուստներից լիովին խուսափել հնարավոր չէ, ուստի իրականում աշխատանքի մեջ միշտ կորցնում ենք:                                                            

Մեխանիկայի «ոսկե կանոնը»

Երբ երկու ուժերի ազդեցության տակ հավասարակշռության մեջ գտնվող լծակը պտտվում է հենարանի շուրջը (տես նկարը), փոքր ուժի կիրառման կետն ավելի մեծ ճանապարհ է անցնում, քան մեծ ուժինը: Չափելով այդ ճանապարհները՝ ստանում ենք, որ դրանք հակադարձ համեմատական են ուժերի մոդուլներին. S2S1=F1F2 կամ F1S1=F2S2
 
images (7).jpg

 
Ուշադրություն
Հաշվի առնելով, որ ուժի և ճանապարհի արտադրյալն այդ ուժի կատարած աշխատանքն է, ստանում ենք, որ լծակը հավասարակշռող ուժերի կատարած աշխատանքները միմյանց հավասար են՝
 
A1\(=\)A2
Այսպիսով, մեխանիզմի օգնությամբ քանի անգամ շահում ենք ուժի մեջ, նույնքան անգամ կորցնում ենք ճանապարհի մեջ և հակառակը:

Այս պնդումը կոչվում է մեխանիկայի «ոսկե կանոն»։
Օրենքի հեղինակը հույն գիտնական Հերոն Ալեքսանդրացին է, ով ապրել է մ.թ.ա. \(I\) դարում:
Աղբյուրները
Գրոմով Ս.Վ., Ռոդինա Ն. Ա., Խմբագրությամբ՝ Ա. Լ. Մամյանի; Դասագիրք հանրակրթական հաստատությունների 7-րդ դասարանի համար - Եր.։ Անտարես, 2013.- 192 էջ։