ՀԱՐՍՏԱՑՐՈՒ ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻԴ ՊԱՇԱՐԸ
Ակտիվացրու «Իմ+»-ը գերազանց գնահատականներ ստանալու համար
Ստեղծեք Ձեր ուսումնական ծրագիրը «ԻմԴպրոց» կայքում
Ստացեք հաշվետվություն Ձեր ուսումնական ծրագիր արդյունավետության վերաբերյալ
Օգտագործեք Ձեր առաջադրանքները ստուգողական աշխատանքներում

Տեսություն

Կենսաբանությունը որպես գիտություն, կենդանի համակարգեր
Երկրագնդի անբաժան մասերից է կյանքը: Կյանքը` որպես երևույթ, իր դրսևորումն է ստանում իրեն բնորոշ հատկանիշներով` բազմացում, զարգացում, նյութափոխանակություն, աճ և այլն: Այդ հատկանիշները մարմնավորվում են և դրսևորվում` արդյունքում սկզբնավորելով կենդանի օրգանիզմները:
 
Կենդանի օրգանիզմները` բույսերը, սնկերը, կենդանիները, բակտերիաները ամենուրեք շրջապատում են մեզ և հանդիսանում բնության անկրկնելի բաղադրիչ: Կյանքը բազմաբնույթ է և բարդ կազմավորված, իսկ կենդանի օրգանիզմները` միլիոնավոր և բազմազան: Այդ իսկ պատճառով էլ անհրաժեշտ է գիտության հատուկ ճյուղ, որը կուսումնասիրի կյանքը` իր բոլոր դրսևորումներով:
Կենսաբանությունը գիտություն է կյանքի, նրա դրսևորումների, առանձնահատկությունների, ծագման և զարգացման մասին:
նկար.jpg
  
Կենսաբանություն կամ բիոլոգիա բառն ունի հունական ծագում և առաջացել է «բիոս»` կյանք և «լոգոս»` գիտություն բառերից: Առանց կենսաբանության մեր պատկերացումները բնության և մարդու մասին կլինեին թերի և սահմանափակ:
 
\(19\)-րդ դարում կենսաբանությունը վերջնականորեն ամբողջանում է որպես բնական գիտաճյուղ և իր տեսադաշտում ընգրկում է կյանքի կազմավորման առանձնահատկությունները՝ միաբջիջ օրգանիզմներից մինչև մարդ:
 
Կենսաբանության զարգացումը հարստացրեց գիտելիքները մարդու, նրա կառուցվածքի և առողջության մասին: Այդ իսկ պատճառով կենսաբանության զարգացմանը միշտ հաջորդել է բժշկության վերելքը և մարդու առողջության պահպանման և հիվանդությունների հաղթահարման միջոցների կատարելագործումը:
 
Անկենդան տարրերը և կենդանի օրգանիզմները միմյանց հետ փոխկապակցված են և երկրագնդի մակերևույթին կազմում են կենդանի թաղանթ, որը կոչվում է կենսոլորտ: Կենդանի օրգանիզմներին գոյության համար անհրաժեշտ է արեգակնային էներգիա, թթվածին, ջուր, ածխաթթու գազ, հանքային տարրեր և այլն: Այդ պայմաններն առկա են երկրագնդի երեք կառուցվածքային շերտերում. մթնոլորտում, քարոլորտում և ջրոլորտում և հատկապես դրանց շփման սահմանագծում:
  
31e5b6a897a5c528da792211319aeebd.png
 
Կյանքն ունի կազմավորվածության մակարդակներ:
Կենսական հատկանիշները, մարմնավորվելով անկենդան նյութի մեջ, պայմանավորել են նրա ուղղորդված, կազմակերպված և անընդհատ զարգացումը պարզից դեպի ավելի բարդ համակարգեր:
Կենդանի օրգանիզմների կազմավորման մակարդակներն են`
 
\(1\). մոլեկուլային → \( 2\). բջջային → \(3\). հյուսվածքային → \(4\). օրգանային → \(5\). օրգանիզմային → \(6\). տեսակային → \(7\). պոպուլյացիոն → \(8\). կենսացենոզային → \(9\). կենսոլորտային
 
ve8.png
 
\(1\). Կյանքի կազմավորման մոլեկուլային մակարդակ (նուկլեինաթթուներ, սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր): Երկրագնդի վրա որոշակի պահից սկսած մի շարք անկենդան մոլեկուլներ ձեռք բերեցին ինքնաբերաբար վերարտադրվելու հատկություն: Դրանց վերարտադրությունը կատարվում էր արտաքին միջավայրի հետ տարբեր ատոմների փոխանակությամբ: Այսպիսով կյանքը ձևավորվեց որպես բազմացող և նյութափոխանակություն կատարող բաց համակարգ:
 
\(2\). Կյանքի կազմավորման բջջային մակարդակ (կորիզավորներ, նախակորիզավորներ, թարթիչավորներ, մտրակավորներ): Ինքնավերարտադրությունը կատարյալ և համակարգված դարձավ բջջի կազմավորմամբ: Բջիջը հանդիսանում է քիմիական խոշոր մոլեկուլների հատուկ կազմավորված ամբողջություն, որին բնորոշ են կենսական բոլոր հատկանիշները:
 
\(3\). Կյանքի կազմավորման հյուսվածքային մակարդակ (նյարդային, մկանային, գոյացնող, փոխադրող): Ինչպես արդեն գիտենք, կենսական հիմնական հատկանիշները հանդիսանում են բջջի, օրգանի կամ օրգանիզմի գործառույթներ: Որոշ գործառույթների (սննդառություն, շնչառություն, արտազատություն) լիարժեք և արդյունավետ իրականացման համար անհրաժեշտ է կազմության բարդացում և մասնագիտացում: Արդյունքում առանձնացված կյանք վարող բջիջները խմբավորվում են գաղութների մեջ, ապա ձևավորում հյուսվածքներ:
 
Կենդանիների օրգանիզմներում հանդիպում է չորս հիմնական հյուսվածք` էպիթելային, շարակցական, մկանային և նյարդային:
 
\(4\). Կյանքի կազմավորման օրգանային մակարդակ (տերև, արմատ, սիրտ, երիկամ): Կենդանի նյութի հատկանիշների հետագա դրսևորումը ընթացել է կառուցվածքի բարդացման և բջիջների ու հյուսվածքների միջև աշխատանքի բաժանման ճանապարհով: Որոշակի նպատակի ծառայող հյուսվածքների ամբողջությունից ձևավորվել են օրգաններ:
 
Օրգաններն ունեն հստակ կառուցվածք և տեղաբաշխում` պայմանավորված իրենց կատարած աշխատանքի բնույթով: Սրտի կառուցվածքը ամբողջովին համապատասխանում է պոմպի աշխատանք կատարելուն, ոսկրերը իրենց կառուցվածքով հիասքանչ լծակներ են, նյարդերը կատարյալ հաղորդիչներ և այլն: 
 
\(5\). Կյանքի կազմավորման օրգանիզմային մակարդակ: Մեզանից յուրաքանչյուրը, մեր ընտանի կենդանիներից շունը կամ կատուն, անապատի ուղտը, սավանաների զեբրը, անտառային գայլը և այլն, ներկայանում է որպես առանձին կենսագործող օրգանիզմ: Բնության մեջ ինքնուրույն և ամբողջական կենսագործող օրգանիզմը կոչվում է առանձնյակ:
 
Օրգանիզմը կենդանի նյութի կազմավորման ամենաբարձր անհատական մակարդակն է: Օրգանիզմը ի վիճակի է լիարժեքորեն կենսագործել շրջակա բնության փոփոխվող պայմաններում և փոխազդել այլ օրգանիզմների հետ:
 
նկար.png
 
\(6\). Կյանքի կազմավորման տեսակային մակարդակ (մարդ բանական, ճարպիկ մողես, հողաթափիկ ինֆուզորիա, աղեխորշավոր հիդրա): Բազմազան կենդանիներից յուրաքանչյուրը ներկայացնում է որոշակի տեսակ` եղևնի, մեղու, սալորենի, չղջիկ և այլն: Տեսակը ոչ թե եզակի կենդանի ամբողջություն է, այլ այն հատկանիշների հատկությունների և կյանքի կազմավորման տվյալ մակարդակին բնորոշ առանձնահատկությունների ամբողջությունը:
 
Հատկանիշների այդ ամբոջությունը փոխանցվում է սերնդեսերունդ և ձևավորում որոշակի օրգանիզմ: Այդ պատճառով խնձորենու սերմից աճում է միայն խնձորենի, ծիրանենուց` ծիրանենի, առյուծը միայն առյուծ է ծնում, բորենին` բորենի:
 
Կառուցվածքով և կենսակերպով նման առանձնյակները, որոնք ունեն բնակության տարածք և ընդունակ են սերնդագործել, ձևավորում են տեսակ:
 
Ուշադրություն
Պատկերված ցանկացած առանձնյակ՝ ձի, օձ, մարդ, եղևնի կամ այլ օրգանիզմ, ներկայացնում է կյանքի կազմավորման և´ օրգանիզմային, և´ տեսակային մակարդակները:
\(7.\) Կյանքի կազմավորման պոպուլյացիոն մակարդակ (պարս, վտառ, երամակ, ոհմակ): Ցանկացած կենդանի օրգանիզմ հիմնականում ընդունակ չէ գոյատևել մեկուսացված իր տեսակին պատկանող այլ առանձնյակներից: Օրգանիզմները գոյատևում են հիմնականում խմբերով, որտեղ գործում են բազմապիսի փոխհարաբերություններ, որոնք զբաղեցնում են տարբեր տարածություններ և միմյանցից գտնվում են զանազան հեռավորությունների վրա:
 
Ձիերի երամակը, մեղուների պարսը, գայլերի ոհմակը, ոչխարների հոտը, մարդկային քաղաքներն ու գյուղերը պոպուլյացիաների օրինակներ են:
 
\(8\). Կյանքի կազմավորման կենսացենոզային մակարդակ (անտառ, ճահիճ, մարգագետին, անապատ): Տարբեր տեսակներ և դրանց առանձնյակներ չեն կարող գոյատևել առանց մեկը մյուսի, ինչպես փոշոտող միջատն ու բույսերն իրենց ծաղիկներով: Փտող բնափայտն ու քայքայող մանրէները, լեշակեր շնագայլերն ու գիշատիչները:
 
Կյանքի կազմավորման տվյալ մակարդակում են կառուցվածքի և գործառույթների փոխարեն բարդանում են օրգանիզմների և շրջապատի միջև եղած հարաբերությունները: Արդյունքում տարատեսակ օրգանիզմներ և անկենդան բնության որոշակի պայմաններ միավորվում են համակարգերի մեջ: Դրանցից են անտառը, անապատը, մարգագետինը, ճահիճը: Թվարկվածները հանդիսանում են կենսացենոզներ:
 
\(9\). Կյանքի կազմավորման կենսոլորտային մակարդակ (կենդանի բնություն): Երկրագնդի վրա բոլոր կենսացենոզների ամբողջությունը ձևավորում է կենսոլորտ: Այդպիսով, կենսոլորտը երկրագնդում առկա բոլոր կենդանի օրգանիզմների և դրանց միմյանց ու շրջակա միջավայրի հետ ունեցած փոխհարաբերությունների ամբողջությունն է:
 
Ուշադրություն
Կարելի է եզրակացնել, որ կյանքը նյութի կազմավորման բարդագույն ձև է, որը ցանցաձև պատում է ամբողջ երկրագունդը և հանդիսանում է նրա գոյության հիմնական դրսևորումներից մեկը:
Աղբյուրները
Կենսաբանություն. Կենդանի օրգանիզմների բազմազանությունը. 7-րդ դասարանի դասագիրք/ Տ.Վ. Թանգամյան, Ս. Հ. Սիսակյան -Եր.: Տիգրան Մեծ, 2013, էջ 5-8
Կենսաբանություն. Կենդանի օրգանիզմների բազմազանությունը. 7-րդ դասարանի դասագիրք/ Է.Ս. Գևորգյան, Ֆ.Դ. Դանիելյան, Ա.Հ. Եսայան - Եր.: Աստղիկ գրատուն, 2013, էջ 4-7
https://yt3.ggpht.com/a-/AJLlDp11DlsTgOJnueTY8xLLkiOEDP7u0xWSvIvikw=s900-mo-c-c0xffffffff-rj-k-no
http://cursa.ihmc.us/rid=1NHW4R42N-YYG1H1-2208/geosistema.jpg
http://ours-nature.ru/new_site/img/2112180390/i_004.jpg
http://176.126.167.242/mediawiki/images/6/62/%D0%A3%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8.png