ՀԱՐՍՏԱՑՐՈՒ ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻԴ ՊԱՇԱՐԸ
Ակտիվացրու «Իմ+»-ը գերազանց գնահատականներ ստանալու համար
Ստեղծեք Ձեր ուսումնական ծրագիրը «ԻմԴպրոց» կայքում
Ստացեք հաշվետվություն Ձեր ուսումնական ծրագիր արդյունավետության վերաբերյալ
Օգտագործեք Ձեր առաջադրանքները ստուգողական աշխատանքներում

Տեսություն

Բնական զոնաների առանձնահատկությունները
Հյուսիսային Ամերիկայի բնական զոնաների տարածական բաշխումն աչքի է ընկնում հետաքրքիր յուրահատկությամբ. մայրցամաքի բարեխառն կլիմայական գոտուց մինչև ծայր հարավ բնական զոնաները միմյանց հերթափոխում են ոչ միայն հյուսիսից հարավ, այլև հորիզոնական ուղղությամբ՝ արևելքից արևմուտք, ինչը պայմանավորված է մայրցամաքի արևելքում և արևմուտքում լեռնաշղթաների առկայությամբ, որոնք առաջացնում են կլիմայական պայմանների օրինաչափ փոփոխություններ ծովափնյա շրջաններից դեպի մայրցամաքի ներքին շրջաններ:
Միևնույն ժամանակ արկտիկական և մերձարկտիկական կլիմայական գոտիների սահմաններում բնական զոնաների հերթափոխը ենթարկվում է մյուս մայրցամաքներում առկա օրինաչափությանը և տեղի է ունենում հյուսիսից-հարավ ուղղությամբ: 
 
Առանձնահատկություն է նաև այն, որ մայրցամաքի հյուսիսային հատվածների բնական զոնաները մարդու կողմից ավելի քիչ են ձևափոխված և խախտված, քան ավելի հարավում գտնվողները, քանի որ հյուսիսում չկան բավարար պայմաններ մարդկանց տնտեսական գործունեության համար: Հենց մարդու տնտեսական գործունեությունն է պատճառը, որ ներկայումս բազմաթիվ կենդանիներ և բույսեր մայրցամաքում գտնվում են ոչնչացման եզրին կամ ունեն հատուկ պահպանության կարիք, ինչի շնորհիվ էլ ԱՄՆ-ն այսօր աշխարհում առաջին տեղն է զբաղեցնում բնության հատուկ պահպանվող տարածքների (ազգային պարկեր, արգելոցներ, արգելավայրեր և այլն) ընդհանուր մակերեսով: Եվս մեկ առանձնահատկություն է այն, որ Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիսում գտնվող բնական զոնաները շատ նման են Եվրասիայի բնական զոնաներին, իսկ հարավի բնական զոնաները՝ Հարավային Ամերիկայի բնական զոնաներին, ինչը պայմանավորված է այս մայրցամաքների տարածական մոտիկությամբ:
 
North-America-bioms2.jpg
Հյուսիսային Ամերիկայի բնական զոնաները
Բնական զոնաների նկարագիրը
Հյուսիսային Ամերիկան աչքի է ընկնում բնական զոնաների մեծ բազմազանությամբ:
Մայրցամաքի ծայր հյուսիսում և հարակից Կանադական-Արկտիկական ու Գրենլանդիա կղզիներում է տարածվում սառցային անապատների կամ այլ կերպ ասած արկտիկական անապատների բնական զոնան: Այստեղ, արկտիկական կլիմայական գոտու սահմաններում, դիտվում են սառնամանիքային եղանակներ և քիչ քանակի տեղումներ, որոնք հիմնականում գալիս են ձյան տեսքով՝ առաջացնելով ոչ միայն հզոր ձնածածկույթ, այլև սառցադաշտեր, ինչի արդյունքում բնական բուսականությունը չափազանց աղքատ է: Միայն ամառային կարճատև ժամանակահատվածում, այն էլ հիմնականում կղզիների մերձափնյա շրջաններում աճում են մամուռներ և քարաքոսեր, որոնք կենսական նշանակություն ունեն այստեղ բնակվող ոչ միայն բուսակեր կենդանիների, այլև ամենահզոր գիշատչի՝ սպիտակ արջի համար: Նման խիստ բնակլիմայական պայմանների արդյունքում հողագոյացման պրոցես համարյա տեղի չի ունենում, ինչի պատճառով սառցային անապատների զոնայի հողերին կոչում են կմախքային: Կենդանական աշխարհն ավելի հարուստ է: Բացի սպիտակ արջից՝ բնորոշ կենդանիներից են նաև բևեռային գայլը, բևեռային աղվեսը, բևեռային բուն, փոքրիկ կրծող լեմինգը և բազմաթիվ թռչունները, որոնք ինչպես և Անտարկտիդայում, առաջացնում են թռչնաշուկաներ:
 
Ավելի հարավ, մերձարկտիկական գոտու սահմաններում, Ալյասկայից մինչև Լաբրադոր թերակղզի է տարածվում տունդրայի զոնան: Չնայած այս զոնային նույնպես բնորոշ են սառնամանիքային ձմեռները և կարճատև ամառները, սակայն, բարեխառն օդային զանգվածների ազդեցության շնորհիվ, այստեղ միջին ամառային ջերմաստիճանները կարող են հասնել \(+10\)°C, ինչի շնորհիվ հողագոյացման գործընթացն ավելի ակտիվ է և ձևավորվում են տունդրագլեյան հողերը: Տունդրայի զոնային բնորոշ են սառցային անապատների զոնայի բոլոր բույսերն ու կենդանիները, ինչպես նաև մայրցամաքի էնդեմիկներից մեկը՝ կարիբուն: Այս խոշոր եղջերուն տունդրայում հանդիպող արջերի ամենացանկալի որսն է: Զոնայի հարավում պայմանները բավարար են նաև ավելի բարձրակարգ բույսերի, ինչպիսին է հավամրգին և գաճաճ ծառերի աճի համար, ինչպիսիք են կեչին և լաստենին, որոնց բարձրությունը այս զոնայում չի գերազանցում մարդու բարձրությանը:
 
Tundra.jpg
Աշնան սկզբին տունդրան նմանվում է գունազարդ գորգի
  
Բարեխառն անտառների բնական զոնան մայրցամաքում բաժանվում է երկու ենթազոնայի, որոնց նույնպես ընդունված է անվանել զոնա: Դրանք միմյանցից տարբերվում են բնակլիմայական պայմաններով, ինչի շնորհիվ ծառային կազմը նույնպես տարբեր է: Այսպես, բարեխառն անտառների բնական զոնայի արևելյան և հարավային հատվածներում տարածվող խառը և լայնատերև անտառների ենթազոնային բնորոշ են \(1000-2000\) մմ տեղումները, մառախլապատ եղանակները, մեղմ ձմեռները և համեմատաբար տաք ամառները, իսկ Մեծ Լճերից արևմուտք և հյուսիս տարածվող տայգայի կամ փշատերև անտառների ենթազոնային՝ ավելի քիչ՝ \(500-800\) մմ տեղումները, ցուրտ ձմեռները և զով ամառները: Տայգայի զոնայում հումուսի ցածր պարունակությամբ պոդզոլային հողերի վրա աճում են եղևնիներ, սոճիների տարբեր տեսակներ, եղևին, խեժափիճի և այլն, իսկ խառը և լայնատերև անտառների զոնային առավել բնորոշ են սաղարթավոր ծառերը՝ կաղնի, կեչի, թխկի, որը նաև Կանադայի խորհրդանիշն է և պատկերված է երկրի դրոշին: Այս հատվածում հողերն ավելի որակյալ են և կոչվում են գորշ անտառային: Կենդանական աշխարհը նույնպես հարուստ է և հանդիպում են ինչպես եղջերուներ, այնպես էլ գորշ արջը և դրա էնդեմիկ տարատեսակ գրիզլին, գորշ գայլը, աղվեսը, անտառային թռչուններ, իսկ լեռնային հատվածներում նաև պուման: Գոտում է հանդիպում նաև արջամուկը, որի ձմեռային քնից արթնանալու հետ են ԱՄՆ-ի բնակիչները կապում գարնան սկիզբը և նշում այդ իրադարձությունը հատուկ արարողակարգով:
 
Taiga.jpgdeciduous.jpg
Ի տարբերություն տայգայի (ձախից), խառը և լայնատերև (աջից) անտառները աշնան վերջում նաև տերևաթափ են լինում
 
Կենտրոնական և Մեծ հարթավայրերի տարածքում տիրապետող տափաստաններին կամ, ինչպես դրանց անվանում են Հյուսիսային Ամերիկայում, պրերիաներին բնորոշ են \(300-500\) մմ տեղումները և ոչ սառնամանիքային ձմեռները, ինչպես նաև տոռնադոների մեծ ինտենսիվությունը: Համեմատաբար չոր կլիմայի պայմաններում բուսականությունը վերածվում է խոտայինի, որում գերակշռում են հացազգիները՝ փետրախոտ, շյուղախոտ, կծմախոտ, սիզախոտ և այլն: Այս զոնայում են տարածվում գյուղատնտեսության համար ամենապիտանի հողերը՝ սևահողերը: Զոնան հանդիսանում է կրծողների թագավորությունը, սակայն առավել հայտնի կենդանին խոշոր կաթնասուն բիզոնն է, որը ներկայումս անհետացման վտանգի տակ է մարդկանց իրականացրած անխնա գերորսի արդյունքում:
 
Prairie.JPG
Դասական խոտային բուսականությամբ տափաստանները եզրային հատվածում վերածվում են անտառատափաստանների
  
Մերձարևադարձային կլիմայական գոտու միջերկրածովային կլիմայի մարզի սահմաններում ձևավորված մշտադալար կոշտատերև անտառների և թփուտների բնական զոնայի կլիմայի վրա մեծ է Կալիֆորնիական սառը հոսանքի և սեզոնային հերթափոխով այստեղ ներթափանցող արևադարձային և բարեխառն օդային զանգվածների ազդեցությունը, ինչի շնորհիվ զոնային բնորոշ են տաք ու չոր ամառները և մեղմ ու համեմատաբար խոնավ ձմեռները: Զոնային բնորոշ են դարչնագույն հողերը: Այստեղ մարդու տնտեսական գործունեության արդյունքում բնական բուսածածկույթն ու կենդանական աշխարհը շատ են տուժել, սակայն հատուկ խնամքի տակ է գտնվում ամենահայտնի ծառատեսակը մայրցամաքում՝ սեքվոյան կամ կարմիր ծառը, որը ռելիկտային բույս է և դրա հետագա պահպանության համար ԱՄՆ-ում ստեղծվել է Սեքվոյա ազգային պարկը:
Ռելիկտ է կոչվում նախկին երկրաբանական ժամանակահատվածներին բնորոշ բույսը կամ կենդանին, որը պահպանվել է նաև ներկայումս:
Մայրցամաքի արևելյան և հարավ-արևելյան հատվածներում տարածվող փոփոխական խոնավ անտառների բնական զոնային բնորոշ են շոգ ու խոնավ ամառները՝ \(2000-3000\) մմ տեղումներով, մշտապես \(+20\)°C-ից բարձր ջերմաստիճաններով և համեմատաբար չոր ձմեռները: Զոնայում կարմրահողերի և դեղնահողերի վրա աճում են փարթամ արևադարձային անտառներ, որտեղ շատ են արմավենիները և ծառերը պարուրող լիանները: Ընդհանուր առմամբ, այս զոնան բուսական աշխարհով ամենահարուստն է Հյուսիսային Ամերիկայում: Կենդանական աշխարհը բավական նման է Հարավային Ամերիկայի հյուսիսի կենդանական աշխարհին, որի ներկայացուցիչներից մրջնակերը, զրահակիրը, կոլիբրին, յագուարը և այլն հանդիպում են նաև այստեղ:
 
Tropical rainforest.jpg
Կենտրոնական Ամերիկայի փոփոխական խոնավ անտառները անձրևների սեզոնին
 
Կորդիլիերաների և Մեքսիկական բարձրավանդակի ներքին շրջաններում տարածվող անապատների և կիսաանապատների բնական զոնային էլ բնորոշ են շոգ ու չոր՝ մինչև \(100-200\) մմ տեղումներով եղանակները: Չորային պայմաններում ձևավորված մոխրագույն և գորշ անապատային հողերի վրա էլ աճում են կակտուսներն ու ագավաները: Անապատների և կիսաանապատների զոնան սողունների թագավորությունն է, որի ամենահայտնի ներկայացուցիչը մայրցամաքում բոժոժավոր օձն է: Հանդիպում է նաև կոյոտը:
 
Semidesert.jpg
Մայրցամաքի անապատների և կիսաանապատների զոնայում հանդիպում են մի քանի մետր բարձրություն ունեցող կակտուսներ