ՀԱՐՍՏԱՑՐՈՒ ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻԴ ՊԱՇԱՐԸ
Ակտիվացրու «Իմ+»-ը գերազանց գնահատականներ ստանալու համար
Ստեղծեք Ձեր ուսումնական ծրագիրը «ԻմԴպրոց» կայքում
Ստացեք հաշվետվություն Ձեր ուսումնական ծրագիր արդյունավետության վերաբերյալ
Օգտագործեք Ձեր առաջադրանքները ստուգողական աշխատանքներում

Տեսություն

Արևի ճառագայթների անկման անկյան (Արևի հորիզոնական բարձրության) որոշման խնդիր
 

Երկրագնդի գնդաձևության մասին գիտեին դեռևս անտիկ աշխարհում: Էրատոսթենեսը գիտեր նաև, որ Սիեն քաղաքում ամառային արևակայության օրը (հունիսի \(22\)) Արեգակը կեսօրին լինում է ուղիղ զենիթում (ուղիղ գլխավերևում): Նույն պահին Սիենից հյուսիս գտնվող Ալեքսանդրիա քաղաքում Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը կեսօրին \(7\) աստիճանով պակաս ստացվեց (տես նկարը): Իմանալով այդ երկու քաղաքների միջև եղած հեռավորությունը՝ նա հաշվեց Երկրագնդի շրջագծի երկարությունը (շուրջ \(39600\) կմ, որը իրական չափից պակաս էր, ընդամենը մոտ \(400\) կմ է):

1 (2).jpg

Եթե հայտնի է կետի աշխարհագրական լայնությունը, ապա կարելի է որոշել Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը բանաձևերի օգնությամբ:

  

Գիշերահավասարի օրերին (մարտի \(21\), սեպտեմբերի \(23\)) ճառագայթների անկման անկյունը Հայկական լեռնաշխարհի որևէ կետում կարելի է որոշել \(r = 90-a\) բանաձևով, որտեղ \(r\)-ը ճառագայթների անկման անկյունն է կեսօրին, իսկ \(a\)-ն՝ կետի աշխարհագրական լայնությունը:

 

Արևակայության օրերին (հունիսի \(22\), դեկտեմբերի \(22\)) ճառագայթների անկման անկյունը Հայկական լեռնաշխարհի որևէ կետում կարելի է որոշել \(r = 90-(a ± 23.5)\) բանաձևով:

 

Ուշադրություն
Հունիսի \(22\)-ի դեպքում փակագծում դրվում է \(-\) նշան, դեկտեմբերի \(22\)-ին՝ \(+\) նշան:
Օրինակ
Հունիսի \(22\)-ին՝ Էրզրում (հս. լայն. \(40⁰\), արլ. երկայն. \(41⁰\)) քաղաքում՝ կեսօրին, Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը կինի \(90-(40-23,5) = 73.5\), դեկտեմբերի \(22\)-ին՝ \(90-(40+23,5) = 26.5\):
Մասշտաբի որոշման խնդիրներ

Ինչպես գիտեք, քարտեզի մասշտաբը ցույց է տալիս, թե \(1\) սմ-ը քարտեզի վրա քանի սմ կամ կմ է իրականում (բնության մեջ): Հետևաբար մասշտաբի վերաբերյալ խնդիրները հանգում են երկու հիմնական ենթախնդրի.

 

\(1\) ենթախնդիր. տրված է քարտեզի մասշտաբը և կետերի միջև իրական \((1)\) կամ քարտեզային \((2)\) հեռավորությունը և պահանջվում է որոշել քարտեզային \((1)\) կամ իրական \((2)\) հեռավորությունը:

 

\(2\) ենթախնդիր. տրված է կետերի միջև իրական և քարտեզային հեռավորությունը, անհրաժեշտ է որոշել քարտեզի մասշտաբը:

 

Երկու դեպքում էլ պետք է հիշել, որ \(1\) կմ \(=\) \(100000\) սմ, հետևաբար առաջին ենթախնդրի դեպքում անհրաժեշտ է նախևառաջ մասշտաբը արտահայտել կիլոմետրերով: Դրա համար անհրաժեշտ է թվային մասշտաբի հայտարարի թիվը բաժանել \(100000\)-ի: Ինչից հետո, ելնելով տրված մյուս ցուցանիշից, գտնել քարտեզային \((2)\) կամ իրական \((1)\) հեռավորությունը:

 

Երկրորդ ենթախնդրի դեպքում, եթե պարզել ենք, թե քարտեզի վրա \(1\) սմ բնության մեջ քանի կմ է, թվային մասշտաբը ստանալու համար անհրաժեշտ է բնության մեջ երկու կետերի միջև հեռավորության արժեքը բազմապատկել \(100000\)-ով և գրել թվային մասշտաբի հայտարարում:

 

Մասշտաբի վերաբերյալ խնդիրներում երբեմն պահանջվում է որոշել ոչ թե օբյեկտի գծային երկարությունը, այլ զբաղեցրած տարածքը, ինչը նշանակում է, որ պետք է գտնել, թե քարտեզի վրա \(1\) սմ² մակերեսով տարածքը բնության մեջ որքան կմ² տարածք է զբաղեցնում և խնդիրը լուծել` ելնելով այդ ցուցանիշից նույն սկզբունքներով, ինչպես նախորդ ենթախնդիրներն էին:

Հեռավորությունների որոշումը կետերի կոորդինատներով

Հայտնի է, որ Երկրի յուրաքանչյուր միջօրեականի երկարությունը մոտ \(20000\) կմ է, իսկ հասարակածի երկարությունը՝ մոտ \(40000\) կմ: Եթե երկրագնդի շրջագիծը և հասարակածը պատկերենք շրջանագծի տեսքով, կստանանք, որ դրանցից յուրաքանչյուրի \(1°\) աղեղի երկարությունը \(111\) կմ է, հետևաբար ցանկացած կետի հեռավորությունը հասարակածից, բևեռներից կամ նույն միջօրեականի վրա գտնվող մեկ այլ կետից հաշվելու համար անհրաժեշտ է դրանց լայնությունների տարբերությունը բազմապատկել \(111\) կմ-ով:

Ժամային գոտիների որոշումը կետի կոորդինատներով

Աշխարհագրական ժամային գոտին ընդգրկում է \(15°\) լայնությամբ տարածք (\(360 : 24\) ժ \(= 15\) կամ \(± 7,5°\) ժամային գոտու կենտրոնով անցնող միջօրեականի նկատմամբ)։

 

Ժամային գոտիների հաջորդականության հաշվարկն արվում է զրոյական կամ Գրինվիչի միջօրեականից, որը զրոյական աշխարհագրական ժամային գոտու կենտրոնով անցնող միջօրեականն է: Երկրագունդ բաժանված է \(24\) ժամային գոտու:


Քանի որ զրոյական ժամային գոտին ավարտվում է ոչ թե զրոյական միջօրեականով, այլ նրանից \(7,5\) աստիճան արևելք և արևմուտք, ապա կամայական կետի աշխարհագրական ժամային գոտին որոշում ենք հետևյալ բանաձևով՝ \((A-7,5°)/15\), որտեղ \(A\)-ն տվյալ կետի աշխարհագրական երկայնությունն է, \(7,5°\)-ը` զրոյական միջօրեականի ավարտը, \(15\)-ը` մեկ ժամային գոտու լայնությունը: Եթե թիվը ստացվում է դիցուք \(7,1\), ապա դա նշանակում է, որ կետը գտնվում է \(8\)-րդ ժամային գոտում, այսինքն մնացորդի առկայության դեպքում կլորացումը միշտ կատարվում է դեպի հաջորդ ժամային գոտի:

Աղբյուրները
Մ․ Մանասյան, Ա․ Հովսեփյան, Հայաստանի աշխարհագրություն, Դասագիրք հանրակրթական դպրոցի 9-րդ դասարանի համար: Երևան «Տիգրան Մեծ» 2013, էջ 6-7
«Հայաստանի  Բնաշխարհ» հանրագիտարան, Երևան, 2006
Դպրոցական հանրագիտարան,  Երևան  2009