ՀԱՐՍՏԱՑՐՈՒ ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻԴ ՊԱՇԱՐԸ
Ակտիվացրու «Իմ+»-ը գերազանց գնահատականներ ստանալու համար
Ստեղծեք Ձեր ուսումնական ծրագիրը «ԻմԴպրոց» կայքում
Ստացեք հաշվետվություն Ձեր ուսումնական ծրագիր արդյունավետության վերաբերյալ
Օգտագործեք Ձեր առաջադրանքները ստուգողական աշխատանքներում

Տեսություն

Երկկենցաղների ներքին կառուցվածքը
Երկկենցաղները հանդիսանում են ցամաք դուրս եկած առաջին ողնաշարավոր կենդանիները: Ցամաքում գտնելով բավարար քանակությամբ կեր և չունենալով մրցակիցներ՝ նրանք սկսեցին արագ հարմարվել նոր պայմաններին: Ցամաքային կենսամիջավայրում գոյությունը ուներ իր բարդությունները, որոնք կարողացել են հաղթահարել երկկենցաղները:
Գոյության տվյալ պայմաններում հարմարվելու համար անհրաժեշտ էր.
 
16.gif
 
\(1.\) Հաղթահարել երկրագնդի ձգողությունը, պահպանել հավասարակշռություն և տեղաշարժվել. միանգամից չորս վերջույթների վրա հենումը և դրանցով տեղաշարժումը լուծում է այդ խնդիրը:
\(2.\) Ավելի լավ և արագ կողմնորոշվել. երկկենցաղների պարանոցային ողը, շարժուն գլուխը և աչքերը օգնում են ավելի լավ հարմարվել միջավայրում:
\(3.\) Հարմարվել անկայուն ցամաքային պայմաններին և սպառել հավելյալ էներգիա. սրտի կառուցվածքի, արյան շրջանառության և շնչառության օրգանների բարդացումը օգնում է հաղթահարել այն:
\(4.\) Մթնոլորտային թթվածնի կլանում. երկկենցաղների մոտ թոքային շնչառության զարգացումը թույլ է տալիս հաղթահարել այդ արգելքը:
 
Այսպիսով կարելի է եզրակացնել, որ երկկենցաղները հնագույն, ցամաքային պայմաններին առաջին անգամ հարմարված ողնաշարավորներն են
  
62-w855.jpg
 
Մարսողական համակարգ
  
Երկկենցաղները գիշատիչ օրգանիզմներ են, քանի որ սնվում են մանր անոնղնաշարավոր կենդանիներով՝ միջատներով, կողինջներով և այլն:
 
Մարսողական համակարգը կազմված է բաժինների հետևյալ հերթագայությունից՝
  
1. բերան, 2. բերանակլանային խոռոչ, 3. կերակրափող, 4. ստամոքս, 5. 12-մատնյա աղիք, 6. բարակ աղիք, 7. հաստ աղիք, 8. ուղիղ աղիք, 9. կոյանոց, 10. կոյանցք:
  
Բերանում գտնվում են գորտի ատամները, որոնք բռնում են որսը: Գորտերն ունեն երկար, բերանից դուրս նետվող, կպչուն լեզու: Լեզուն նրանց որս կատարող հիմնական հարմարանքն է: Գորտը ընդունակ է նկատել և որսալ միայն շարժվող զոհին:
 
7-209.jpg
 
Բերանակլանային խոռոչը երկկենցաղների մոտ բերանի հետնամասի և կլանի միացած տարածություն է, որը մասնակցում է շնչառությանը: Գորտերի ակնագնդերը մասնակցում են կլման գործընթացին՝ ներհրվելով դեպի բերանակլանային խոռոչ:
  
\(12\)-մատնյա աղիքում բացվում են լյարդի և ենթաստամոքսային գեղձի ծորաններ:
  
Կոյանոցը ուղիղ աղիքի լայնացում է, որի մեջ բացվում են միզածորանները և սեռական գեղձերի արտատար ծորանները:
 
122.jpg
  
Արտազատական համակարգ
  
Երկկենցաղների և սողունների կենսագործունեության առանձնահատկություններից է պինդ, շիլայանման մեզի առկայությունը, որը հետևանք է արյան մեջ ջրի հետ ներծծման:
Երկկենցաղների արտաթորության օրգանները ողնաշարի երկու կողքերին գտնվող մեկ զույգ երիկամներն են: 
 
Երկկենցաղների արտազատական համակարգը ունի հետևյալ կառուցվածքային և գործառնական հերթագայությունը.
 
\(1.\) Արյունատար անոթների մուտք մարմնի խոռոչում տեղակայված զույգ երիկամներ,
\(2.\) Երիկամներում արյան կազմի հեղուկ արգասիքներից մեզի ձևավորում,
\(3.\) Մեզի հոսք դեպի միզածորաններ և անցում կոյանոց,
\(4.\) Կոյանոցից մեզի անցում դեպի միզապարկ, և մեզի խտացում,
\(5.\)Շիլայանման մեզի տեղափոխում միզապարկից կոյանոց և հեռացում օրգանիզմից:
 
36.jpg
  
Շնչառական համակարգ
  
Երկկենցաղների շնչառական համակարգը կազմված է հետևյալ օրգանների հաջորդական ամբողջությունից:
 
\(1.\) քթանցքեր
\(2.\) բերան
\(3.\) կլանային խոռոչ
\(4.\) կոկորդային խցիկ
\(5.\) թոքեր
 
Երկկենցաղների մեծամասնության հասուն ձևերը ունեն շնչառության \(2\) հիմնական օրգան՝
  
Թոքեր - որպես ցամաքային կենսակերպ վարող կենդանիներ՝ գորտերին բնորոշ են իսկական ցամաքային շնչառական օրգաններ՝ թոքեր:
Գորտերը ունեն պարկաձև զույգ թոքեր, որոնք տեղակայված են կրծքի շրջանում՝ սրտի հարևանությամբ: Նրանց թոքերն ունեն ներքին ծալքավորումներ, որոնք մեծացնում են շնչառության մակերեսը:
  
Մաշկ - ջրային կենսակերպից կախվածությունը անհրաժեշտություն է ստեղծել կազմավորել ջրից O2-ի կլանման համակարգ: Գորտի ջրային շնչառության օրգանը՝ լորձապատ մաշկն է:
Մաշկային շնչառությունը կատարվում է ինչպես ջրում, այնպես էլ ցամաքում: Այն երկկենցաղները, որոնք օրվա մեծ մասն անցկացնում են ջրում, օժտված են լավ զարգացած մաշկային շնչառությամբ:
 
Գազափոխանակություն - երկկենցաղների թոքերի ընդհանուր մակերեսը փոքր է: Այդ պատճառով գորտերի գազափոխանակությունը կատարվում է ոչ միայն թոքերում, այլև բերանակլանային խոռոչում:
Շնչառական շարժումներ - եթե ուշադիր դիտեք գորտին կտեսնեք, որ նրա կոկորդի հատակը անընդհատ շարժվում է: Բերանակլանային խոռոչի շարժումներով իրականացվում են գորտի շնչառական շարժումները: 
  
15.gif
Ցամաքային կենդանիների շնչառական շարժումները կազմում են ներշնչումը և արտաշնչումը:
Գորտերի քթանցքներն ունեն փականներ, որոնք ջրի մեջ եղած ժամանակ փակվում են: Գորտերը կոկորդում ունեն ձայնալարեր, որոնց տատանումների միջոցով կռկռում են:
 
Գորտերի թոքային շնչառությունը տեղի է ունենում հետևյալ հաջորդականությամբ.
 
\(1.\)Բերանակլանային խոռոչի հատակի իջեցում և օդային տարածության նոսրացում:
\(2.\)Քթանցքներով օդի մուտք բերանակլանային խոռոչ:
\(3.\)Բերանակլանային խոռոչի հատակի բարձրացում, քթանցքերի փակում և օդի մղում թոքեր:
\(4.\)Գազափոխանակություն թոքերում:
\(5.\) Մարմնի մկանների կծկում, թոքերի ծավալի փոքրացում և քթանցքներով օդի դուրս մղում:
 
126.jpg
Արյունատար համակարգ
 
Երկկենցաղներն ունեն փակ արյունատար համակարգ:
Գորտերն ունեն եռախորշ սիրտ՝ կազմված \(2\) նախասրտից և \(1\) փորոքից: Նախասրտերը և փորոքը կծկվում են հաջորդաբար:
Գորտերի փորոքում O2-ով հարուստ զարկերակային և \(C\)O2-ով հարուստ երակային արյունները խառնվում են իրար
Երկկենցաղներն ունեն արյան շրջանառության երկու շրջան, որոնք երկուսն էլ սկսվում են փորոքից:
Երկկենցաղների փորոքում առկա է խառը արյուն:
 
Արյունը փոքր շրջանով գնում է թոքեր, հարստանում թթվածնով և վերադառնում է ձախ նախասիրտ
Արյունը մեծ շրջանով թթվածին է տալիս հյուսվածքներին, հարստանում ածխաթթու գազով և վերադառնում աջ նախասիրտ:
 
Սիրտը ուղղակի կառավարվում է նյարդային համակարգի կողմից: Սիրտը նյարդավորող նյարդերը անընդհատ ազդակներ են ուղարկում, որպեսզի այն շարունակաբար կծկվի:
Երկկենցաղների օրգանիզմում արյունատար համակարգի գործառնական հերթագայությունը հետևյալն է՝
 
\(1.\) փորոքի կծկում և երակային արյան տեղաշարժ դեպի թոքեր,  
\(2.\) գազափոխանակություն օդի և արյան միջև,
\(3.\) զարկերակային արյան վերադարձ ձախ նախասիրտ,
\(4.\) ձախ նախասրտից արյան անցում փորոք,
\(5.\) փորոքի կծկում և խառը արյան շարժ դեպի հյուսվածքներ,
\(6.\) մաշկից եկող զարկերակային արյան խառնում,  
\(7.\) նյութափոխանակություն հյուսվածքների և արյան միջև,
\(8.\) երակային արյան վերադարձ դեպի աջ նախասիրտ:
 
Արդյունքում երակային արյունը լցվում է փորոք և ձևավորվում է խառը արյուն: Գորտի սիրտը գտնվում է կրծոսկրի տակ և պաշտպանված է դրանով: 
 
 65.jpg
 
Նյարդային համակարգ
  
Երկկենցաղների նյարդային համակարգը նման է ձկներին, կազմված է`
 
\(I\). գլխուղեղից - պատսպարված է գանգատուփում և ունի \(5\) բաժին:
\(II\). ողնուղեղից - պատսպարված է ողնաշարի ողնուղեղային խողովակում
\(III\). նյարդերից - դուրս են գալիս գլխուղեղից և ողնուղեղից և նյարդավորում օրգանիզմը:
 
Գլխուղեղի բաժիններից յուրաքանչյուրը կարգավորում է գրեթե նույն գործընթացները և ունի նույն հերթագայությունը, ինչ ձկների մոտ:
  
\(1.\) Երկարավուն ուղեղ - ողնուղեղի շարունակությունն է կազմում և կարգավորում է կենսագործունեության հիմնական դրսևորումները:  
\(2.\)Միջին ուղեղ - դուրս են գալիս աչքերը շարժող  նյարդերը:
\(3.\) Միջակա ուղեղ - ընկալում է տեսողական գրգիռները:
\(4.\) Ուղեղիկ - ապահովում է մարմնի հավասարակշռությունը և շարժումների համաձայնեցվածությունը:
\(5.\) Առջևի ուղեղ -  կազմված է երկու կիսագնդերից:
 
Կապված ցամաքային կենսակերպի հետ՝ ուղեղիկը ավելի վատ է զարգացած, քանի որ հենվում է չորս թաթերի վրա և հավասարակշռության պահպանման խնդիր չունի: Ցամաքային ակտիվ կենսակերպը, որսը և ակտիվ տեղաշարժը հանգեցրել են առջևի ուղեղի զարգացման՝ զույգ կիսագնդերի ձևավորմամբ:
 
129.jpg
  
Զգայարաններ
  
Երկկենցաղների զգայարանները հարմարված են ցամաքային գոյության պայմաններին:
  
Տեսողական զգայարան - գլխի առջևի երկու կողքերում տեղակայված զույգ, խոշոր, պարզ աչքերն են, որոնք ունեն կոպեր:
Կոպերի ի հայտ գալը պայմանավորված է ցամաքային կենսակերպով, դրանք խոնավեցնում են աչքի մակերեսը: Գորտերը լավ են տեսնում շարժվող օբյեկտները:
  
Հոտառական զգայարան - գլխի վրա, աչքերի առջևում գտնվող զույգ քթանցքները, ծառայում են ոչ միայն շնչառությանը, այստեղ են գտնվում նաև գորտի հոտառական պարկերը:
  
Լսողական զգայարան - երկկենցաղները, բացի ներքին ականջից, ունեն նաև միջին ականջ: Նրանում գտնվում է լսողական ոսկրիկը՝ ասպանդակը: Ասպանդակը հպվում է միջին ականջը միջավայրից բաժանող թմբկաթաղանթին: Թմբկաթաղանթը ընկալում է ձայնային տատանումները, փոխանցում ասպանդակին, որն էլ ուղղում է դեպի ներքին ականջ:
 
Միջին ականջի ի հայտ գալը պայմանավորված է ցամաքային կենսակերպով:
 
133.jpg
Աղբյուրները
Կենսաբանություն. Կենդանի օրգանիզմների բազմազանությունը. 7-րդ դասարանի դասագիրք/ Տ.Վ. Թանգամյան, Ս. Հ. Սիսակյան -Եր.: Տիգրան Մեծ, 2013, էջ 133-138
Կենսաբանություն. Կենդանի օրգանիզմների բազմազանությունը. 7-րդ դասարանի դասագիրք/ Է.Ս. Գևորգյան, Ֆ.Դ. Դանիելյան, Ա.Հ. Եսայան - Եր.: Աստղիկ գրատուն, 2013, էջ 186-189
https://media2.giphy.com/media/QCpqmkDHVNde/giphy.gif
http://www.soloby.ru/?qa=blob&qa_blobid=14114710098855333840
https://web-zoopark.ru/wp-content/uploads/2018/06/7-209.jpg
https://ds04.infourok.ru/uploads/ex/06b3/00034e8a-04ee5758/12/hello_html_m1fafd007.png
https://image.shutterstock.com/image-vector/easy-edit-vector-illustration-frog-450w-143915449.jpg
https://78.media.tumblr.com/91af2bafab0c6aa95e9b6ed4df0838b0/tumblr_pcf7meqLPa1rlb7pso1_500.gif
https://slide-share.ru/image/4604500.jpeg
http://zodorov.ru/bir-jene-eki-anajnalim-sheberleri/93378_html_274674a4.png
https://slide-share.ru/image/5724524.jpeg
http://bigpicture.ru/wp-content/uploads/2013/03/eyes03.jpg
http://animalworld.com.ua/images/2013/October/Animal/A/Sechellophryne-1.jpg